تک‌خوانی در ملاء عام: مباحثه‌ای درباره‌ی اجرای زنان در برابر عموم

از ابتدای برقراری جمهوری اسلامی در سال ۱۳۵۷، زنان از اجرای انفرادی آواز در برابر عموم منع شده‌اند. در یک سخنرانی در ۱۴دهمین جشن سالانه‌ی خانه‌ی موسیقی، داریوش پیرنیاکان، موسیقیدان ایرانی، از اینکه "زنان از خوانندگی در حضور مردان محروم شده‌اند" انتقاد کرد. این نوازنده‌ی تار، پژوهشگر موسیقی، و پس از آن دبیر و سخنگوی خانه‌ی موسیقی ایران، دوران پس از انقلاب را "زمستان موسیقی" خواند. این بیانات در مورد موضوعی به این حساسیت، به بروز واکنشهایی را از هر دو طرف انجامید؛ مراجع تقلید و تندروهای سیاسی که از این ممنوعیت حمایت می‌کنند، و موسیقی‌دانان، فعالان حقوق زنان، و اعضای جامعه مدنی که مخالف آن هستند. دولت جدید و میانه‌روی حسن روحانی، برداشتن این ممنوعیت را مورد بررسی قرار داده که خود به سیاسی‌تر شدن موضوع انجامیده است.

پیرنیاکان در برنامه‌ی امسال جشن خانه‌ی موسیقی اظهار داشت "از خواسته‌های مهم خانه‌ی موسیقی پخش شدن صدای زنان است. نیمی از هنرمندان موسیقی زنان هستند اما اجازه خواندن ندارند." پیرنیاکان همچنین در سخنرانی‌اش از فقها خواست توضیح دهند "کجای دین موسیقی‌ حرام اعلام شده است؟" او بعداً در مصاحبه‌ای اشاره کرد که "فرکانس صدای زن مانند صدای مرد است".

از آنجا که تصمیم‌گیری در این باره در حوزه‌ی اقتدار روحانیون طراز اول به نظر می‌‌رسد، اظهار نظر پیرنیاکان موجی از واکنشها را برانگیخت. تمام موسیقی‌دانان از نظر پیرنیاکان حمایت نکردند. در برابر تعجب همگان، خانۀ موسیقی با انتشار بیانیه‌ای اعلام کرد اظهار نظر پیرنیاکان شخصی بوده و مبین نظرات خانه‌ی سینما نیست. همچنین اعلام شد که هیأت مدیره از متن سخنرانی وی مطلع نبوده است. در این بین پیرنیاکان از سمتش کناره‌گیری کرده که بسیاری از کارشناسان این موضع گیری را یک واکنش تاکتیکی دانسته‌اند تا از بسته شدن دوباره‌ی خانه‌ی موسیقی و فشار جناحهای تندرو جلوگیری شود.

رویکرد محافظه‌کارانه‌ی خانه‌ی موسیقی‌ وقتی جای سوال بیشتر باقی‌ می‌‌گذارد که علی‌ جنتی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، در اظهار نظری جدید، به طرح این موضوع واکنشی مثبت نشان داده و گفته "طبق نظر مراجع اگر صدای تک‌خوان‌های زن در موسیقی موجب مفسده نباشد، ایرادی ندارد و برخی از مراجع در این باره چنین نظری دارند." این بار دوم در یک ماه گذشته است که وزیر ارشاد از امکان فقهی تکخوانی زنان در حضور مردان سخن می گوید- سخن کم سابقه‌ای که هم امیدواری اهالی هنر را رقم زده و هم مخالفت‌های سرسختانه‌ی اصولگرایان را. پیرنیاکان در مورد صحبتهای علی جنتی اظهار خرسندی و امیدواری کرد و گفت: "علی جنتی انسان شریف و آگاهی است، زیرا با صراحت تمام تصمیماتش را بیان کرد و موجبات خوشحالی جامعه‌ی موسیقی را در کشور فراهم آورد."

خبرگزاری‌های اصولگرا مانند فارس این اظهارات پیرنیاکان را "عجیب" خواندند و از این انتقاد کردند که چرا علی اکبر مرادخانی، معاون وزیر فرهنگ که در این جشن شرکت داشته هیچ عکس‌العملی نسبت به آن نشان نداده است. بسیاری از آیت‌الله‌های سرشناس نیز، هم از پیرنیاکان و هم از وزارت فرهنگ انتقاد کردند. در میان آنها آیت‌الله مکارم شیرازی این سخنان را "بی‌سابقه" خواند. او بی‌آنکه از پیرنیاکان نام ببرد گفت "این افراد جسور شده‌اند. عده‌ای آمده‌اند و در مغالطه‌ای آشکار گفته‌اند که فقها دلیلی ندارند برای اینکه صدای زن نباید پخش شود و چرا علما و فقها می‌گویند خواننده زن نباشد؛ این طرز سخن‌گویی سابقه ندارد و دادن چنین فتوایی خارج از صلاحیت 'یک خواننده و نوازنده' است." نظرات ابوالقاسم علی‌دوست، رئیس انجمن فقه و حقوق حوزه علمیه قم، نیز بازتاب نظرات مکارم شیرازی بود.

این در حالی است که برخی از مراجع دینی مانند آیت‌الله خمینی و خامنه‌ای در فتوایی اعلام کرده‌اند که اگر صداى زن (چه به صورت تک خوانی و یا همخوانی با زنان و یا با مردان ) به صورت غنا (آواز همراه با شهوت و رقص ) نباشد و گوش دادن به صداى او هم به قصد لذت نباشد و مفسده‏اى هم بر آن مترتّب نشود، اشکال ندارد. مراجعی مانند خمینی و خامنه‌ای تشخیص غنایی بودن یا نبودن یک آهنگ را به عهده‌ی خود شنونده سپرده‌اند. با این معیار، آهنگی که برای یک نفر حلال (مجاز) است ممکن برای فردی دیگر حرام باشد. ابهام در این نظر فقهی موجب دشواری تصمیم‌گیری برای وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در مورد قانونی بودن آواز انفرادی زنان شده است.

در حالی که مراجعی از جمله رهبر، آواز خواندن زنان را تحت شرایطی خاص مجاز دانسته‌اند، به نظر می‌رسد که هم هنرمندان و هم عموم مردم خواهان تغییری جدی‌تر در این زمینه هستند. پس از اظهارات مثبت جنتی در این مورد، بسیاری از موسیقی‌دانان پنداشتند که این ممنوعیت توسط دولت برداشته خواهد شد.

با این حال، حرف آخر را در کشور با تندروها و اصولگرایان مذهبی است و در این نوع مسائل، دولت و وزارتخانه به تنهایی تصمیم‌گیرنده نیستند. در بسیاری از موارد روحانیون، هیأتهای مذهبی، سپاه پاسداران، و مجلس قادرند آن دسته از طرح‌های دولت را که با هدف آزادسازی فرهنگی صورت می‌گیرد خنثی کنند. در حالی که بحث آواز خواندن زنان در برابر عموم، در میان نوازندگان به بحثی داغ تبدیل شده، نه دولت و نه جامعه‌ی مدنی، بدون رضایت روحانیون و نهادهای مذهبی کشور قادر به حل و فصل آن نخواهد بود.

نظرها

جهت ارسال نظر به وبسایت وارد شوید